Gut–brain axis (trục ruột – não) là “đường dây liên lạc” giữa ruột và não, giúp cơ thể nhận biết khi nào đói, khi nào no và cảm xúc trong lúc ăn. Khi hệ vi khuẩn đường ruột khỏe mạnh và tâm lý trẻ thoải mái, tín hiệu này hoạt động trơn tru, trẻ sẽ ăn tự nhiên hơn. Ngược lại, nếu ruột rối loạn hoặc trẻ bị căng thẳng, các tín hiệu bị nhiễu, khiến trẻ không thấy đói, nhanh no hoặc sợ bữa ăn, dù cơ thể vẫn cần dinh dưỡng. Vì vậy, biếng ăn ở trẻ không chỉ là chuyện “ăn ít”, mà còn là sự mất cân bằng giữa ruột và não.
Nhiều trẻ biếng ăn dù không thiếu vi chất, ăn vào nhanh no hoặc thậm chí sợ ăn. Nguyên nhân không chỉ nằm ở khẩu vị hay thói quen, mà còn liên quan đến sự kết nối giữa hệ tiêu hóa và não bộ của trẻ. Gut-Brain Axis (trục ruột – não) chính là hệ thống giúp điều hòa cảm giác đói, no và hành vi ăn uống. Khi trục này rối loạn, trẻ dễ biếng ăn kéo dài và khó cải thiện nếu chỉ can thiệp bề mặt.
1. Gut-Brain Axis là gì?
1.1 Định nghĩa Gut-Brain Axis (trục ruột – não)
Gut-Brain Axis là hệ thống giao tiếp hai chiều giữa ruột và não bộ, giúp cơ thể điều chỉnh tiêu hóa, cảm xúc và hành vi ăn uống. Hệ thống này bao gồm sự phối hợp chặt chẽ giữa:
- Hệ tiêu hóa: nơi tiếp nhận, tiêu hóa thức ăn và tạo tín hiệu sinh học
- Hệ thần kinh trung ương: tiếp nhận và xử lý tín hiệu từ ruột
- Hệ nội tiết và miễn dịch: tham gia điều hòa hormone, phản ứng viêm và sức khỏe toàn thân
Nhờ sự kết nối này, não bộ có thể “nhận biết” tình trạng của đường ruột để quyết định cảm giác đói – no, sự thèm ăn hay phản ứng với thức ăn. Chính vì khả năng tự tạo tín hiệu và ảnh hưởng mạnh mẽ đến cảm xúc, ruột thường được ví như “bộ não thứ hai” của cơ thể.
1.2 Các thành phần chính của Gut-Brain Axis
- Hệ vi sinh đường ruột: Bao gồm hàng tỷ lợi khuẩn sống trong đường tiêu hóa. Hệ vi sinh khỏe mạnh giúp tiêu hóa tốt, tạo ra các chất ảnh hưởng tích cực đến não bộ và cảm giác thèm ăn. Khi mất cân bằng, trẻ dễ gặp rối loạn tiêu hóa và biếng ăn.
- Dây thần kinh phế vị (vagus nerve): Là “đường truyền tín hiệu” chính kết nối ruột với não. Dây thần kinh này giúp não nhận biết tình trạng no, đói và mức độ thoải mái của hệ tiêu hóa sau khi ăn.
- Chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, dopamine…): Khoảng 90% serotonin – chất ảnh hưởng đến cảm giác dễ chịu và thèm ăn – được sản xuất tại ruột. Khi hệ tiêu hóa hoạt động kém, lượng chất dẫn truyền thần kinh này cũng bị ảnh hưởng, khiến trẻ dễ chán ăn, cáu gắt.
- Hệ miễn dịch ruột: Ruột là cơ quan miễn dịch lớn nhất cơ thể. Khi hệ miễn dịch ruột mất ổn định, tình trạng viêm nhẹ kéo dài có thể làm rối loạn tín hiệu ruột – não, từ đó ảnh hưởng đến tiêu hóa và hành vi ăn uống của trẻ.
2. Vai trò của Gut-Brain Axis trong việc điều hòa cảm giác ăn uống ở trẻ
2.1 Gut-Brain Axis ảnh hưởng đến cảm giác đói – no như thế nào?
Khi trẻ ăn hoặc khi dạ dày trống, ruột sẽ tiết ra các hormone để gửi tín hiệu lên não bộ. Trong đó:
- Ghrelin là hormone kích thích cảm giác đói, giúp trẻ muốn ăn và chủ động tìm thức ăn.
- Leptin và PYY tạo cảm giác no, giúp trẻ dừng ăn đúng lúc, tránh ăn quá mức.
Não bộ tiếp nhận những tín hiệu này thông qua trục ruột – não và điều chỉnh hành vi ăn uống phù hợp. Khi Gut-Brain Axis hoạt động ổn định, trẻ sẽ biết đói – biết no rõ ràng, ăn uống tự nhiên mà không cần ép buộc. Ngược lại, nếu trục này rối loạn, tín hiệu truyền lên não bị sai lệch, khiến trẻ không cảm thấy đói hoặc nhanh no dù ăn rất ít, từ đó dẫn đến biếng ăn.(1Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The gut-brain axis: interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Ann Gastroenterol. 2015 Apr-Jun – Truy cập ngày 26/1/2026)
2.2 Ảnh hưởng đến vị giác và cảm giác thèm ăn
Theo 1 nghiên cứu năm 2022 (2Garcia-Gil M, Ceccarini MR, Stoppini F, Cataldi S, Mazzeschi C, Delvecchio E, Albi E, Gizzi G. Brain and gut microbiota disorders in the psychopathology of anorexia nervosa. Transl Neurosci. 2022 Dec – Truy cập ngày 26/1/2026), Gut-Brain Axis không chỉ ảnh hưởng đến lượng ăn mà còn tác động trực tiếp đến cảm giác ngon miệng của trẻ. Khi hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, ruột sẽ hỗ trợ sản xuất các chất giúp não bộ cảm nhận thức ăn tích cực hơn.
Nhờ đó:
- Trẻ ăn ngon miệng hơn, dễ hợp tác trong bữa ăn
- Giảm tình trạng nhạy cảm quá mức với mùi, vị hoặc kết cấu thức ăn, thường gặp ở trẻ biếng ăn kéo dài.
3. Mối quan hệ của Gut-Brain Axis với trẻ biếng ăn
3.1 Khi Gut-Brain Axis bị rối loạn, điều gì xảy ra?
Khi trục ruột – não hoạt động không ổn định, hệ vi sinh đường ruột dễ mất cân bằng, kéo theo sự rối loạn trong việc truyền tín hiệu giữa ruột và não. Lúc này, các tín hiệu đói – no không còn chính xác như bình thường.
Hệ quả là trẻ:
- Không cảm thấy đói, dù đã đến bữa
- Nhanh no, ăn rất ít đã dừng
- Chán ăn kéo dài, khó cải thiện bằng cách đổi món hay bổ sung vi chất đơn lẻ
Đây là lý do nhiều trẻ biếng ăn dù vẫn được chăm sóc dinh dưỡng đầy đủ nhưng cảm giác muốn ăn gần như không xuất hiện.
3.2 Vì sao trẻ biếng ăn tâm lý thường liên quan đến Gut-Brain Axis?
Biếng ăn tâm lý thường bắt nguồn từ căng thẳng trong bữa ăn, như bị ép ăn, bị la mắng hoặc từng có trải nghiệm khó chịu khi ăn (nôn, đầy bụng, đau bụng). Những yếu tố này gây stress kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến thần kinh ruột.
Theo thời gian:
- Trẻ hình thành phản xạ né tránh ăn, chỉ cần đến giờ ăn đã lo lắng
- Não bộ “ghi nhớ” trải nghiệm tiêu cực và gửi tín hiệu cảnh báo xuống ruột
- Ruột phản ứng bằng cách co thắt, tiết dịch kém, gây khó tiêu, đầy bụng
Sự tương tác tiêu cực này khiến trẻ càng sợ ăn, dù cơ thể vẫn cần năng lượng để phát triển.
3.3 Biếng ăn kéo dài làm Gut-Brain Axis rối loạn nặng hơn
Biếng ăn không chỉ là hậu quả mà còn là nguyên nhân làm trục ruột – não rối loạn nặng hơn. Khi trẻ ăn ít trong thời gian dài, lượng chất dinh dưỡng nuôi lợi khuẩn giảm đi, khiến hệ vi sinh đường ruột ngày càng suy yếu.
Điều này dẫn đến:
- Rối loạn tiêu hóa mãn tính như đầy bụng, táo bón, phân sống
- Tín hiệu ruột – não ngày càng sai lệch
- Trẻ càng biếng ăn hơn, khó phục hồi cảm giác đói tự nhiên
5. Dấu hiệu cho thấy Gut-Brain Axis của trẻ có thể đang gặp vấn đề
5.1. Trẻ biếng ăn kèm các rối loạn tiêu hóa kéo dài
Khi Gut-Brain Axis bị rối loạn, trẻ biếng ăn thường đi kèm với các vấn đề tiêu hóa như đầy bụng, chướng hơi, ăn nhanh no dù lượng ăn rất ít. Một số trẻ còn gặp tình trạng táo bón hoặc đi ngoài phân sống, phân nát kéo dài. Những biểu hiện này cho thấy hệ tiêu hóa đang hoạt động kém hiệu quả, làm gián đoạn tín hiệu truyền từ ruột lên não và khiến trẻ khó hình thành cảm giác đói tự nhiên.
5.2. Biểu hiện buồn nôn và né tránh bữa ăn
Nhiều trẻ có cảm giác buồn nôn, khó chịu hoặc sợ ăn mỗi khi đến giờ ăn, dù không có dấu hiệu bệnh lý rõ ràng. Đây là phản ứng thường gặp khi trục ruột – não bị ảnh hưởng, khiến não bộ liên kết bữa ăn với cảm giác không thoải mái. Lâu dần, trẻ hình thành thói quen né tránh ăn uống, làm tình trạng biếng ăn trở nên dai dẳng hơn.
5.3. Rối loạn cảm xúc liên quan đến hành vi ăn uống
Ngoài vấn đề tiêu hóa, trẻ có thể trở nên dễ cáu gắt, lo âu hoặc căng thẳng khi đến giờ ăn. Những thay đổi cảm xúc này phản ánh sự rối loạn trong quá trình giao tiếp giữa ruột và não, khiến bữa ăn không còn là trải nghiệm tích cực mà trở thành áp lực đối với trẻ.
5.4. Biếng ăn không cải thiện dù đã bổ sung vi chất
Một dấu hiệu quan trọng khác là trẻ biếng ăn không đáp ứng với việc bổ sung vitamin và khoáng chất đơn thuần. Dù được chăm sóc dinh dưỡng đầy đủ, trẻ vẫn ăn ít, chán ăn kéo dài. Điều này cho thấy nguyên nhân có thể không nằm ở thiếu vi chất, mà bắt nguồn từ sự rối loạn của Gut-Brain Axis, cần được can thiệp toàn diện hơn từ tiêu hóa đến tâm lý ăn uống.
Gut-Brain Axis đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm giác thèm ăn và phản ứng của trẻ với bữa ăn. Chăm sóc đúng trục ruột – não giúp trẻ ăn ngon hơn một cách tự nhiên, bền vững và ít áp lực. Nếu ba mẹ còn băn khoăn về tình trạng biếng ăn của con, hãy liên hệ Biolizin.vn qua hotline 1900 636 985 để được tư vấn phù hợp theo từng độ tuổi và thể trạng của trẻ, từ đó lựa chọn giải pháp an toàn và hiệu quả lâu dài.
Tài liệu tham khảo
