Thuốc điều trị tiêu chảy ở trẻ: Hướng dẫn Bộ Y Tế

Tiêu chảy là một trong những bệnh lý thường gặp nhất ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn dưới 5 tuổi. Khi con bị tiêu chảy, nhiều cha mẹ lo lắng và muốn tìm thuốc cầm tiêu chảy ngay để bé nhanh khỏi. Cùng tìm hiểu hướng dẫn Bộ Y Tế về thuốc điều trị tiêu chảy ở trẻ trong bài viết này dể xử trí đúng cách, an toàn và hiệu quả, đồng thời tránh những sai lầm thường gặp trong quá trình chăm sóc trẻ tiêu chảy tại nhà.

1. Thuốc ORESOL (ORS) – bù nước điện giải

Theo hướng dẫn của Bộ Y Tế (¹Tài liệu hướng dẫn xử trí tiêu chảy ở trẻ em – Bộ Y tế – Truy cập ngày 4/2/2026), ORESOL (ORS) là thuốc chính và quan trọng nhất trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em. Mục tiêu hàng đầu khi trẻ tiêu chảy không phải là cầm tiêu chảy ngay, mà là bù nước và điện giải kịp thời để phòng ngừa mất nước – nguyên nhân gây biến chứng nguy hiểm.

1.1. Khi nào dùng ORS?

ORS được áp dụng cho hầu hết mọi trường hợp trẻ bị tiêu chảy, từ chưa có dấu hiệu mất nước đến mất nước nhẹ hoặc vừa. Việc cho trẻ uống sớm và đúng cách giúp ngăn tình trạng trở nặng.

Chỉ không dùng đường uống (hoặc tạm hoãn) trong các trường hợp:

• Trẻ bị sốc hoặc mất nước nặng, không thể uống được → cần truyền dịch tĩnh mạch theo phác đồ C.
• Trẻ nôn liên tục, không giữ được nước → xử trí nôn trước, cho uống từng ngụm nhỏ. Nếu vẫn không uống được thì chuyển truyền dịch.
• Khi trẻ uống được, vẫn ưu tiên ORS càng sớm càng tốt.

1.2. Cách pha ORS đúng chuẩn

Pha đúng cách là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị.

• 1 gói ORS phải pha đúng với lượng nước ghi trên bao bì (thường 200 ml hoặc 1 lít).
• Không pha đặc hơn hoặc loãng hơn vì có thể gây rối loạn điện giải.
• Dung dịch đã pha chỉ dùng trong vòng 24 giờ.
• Bảo quản nơi mát, không để ngoài nhiệt độ cao.

Việc pha sai tỉ lệ có thể làm giảm hiệu quả bù nước, thậm chí gây nguy hiểm cho trẻ.

1.3. Liều ORS theo phác đồ Bộ Y Tế

Phác đồ A (không mất nước) – điều trị tại nhà:
Sau mỗi lần trẻ đi ngoài, cho uống:

• Trẻ dưới 2 tuổi: 50–100 ml/lần.
• Trẻ 2–10 tuổi: 100–200 ml/lần.
• Trẻ trên 10 tuổi: uống theo nhu cầu, đến khi hết khát.

Tiếp tục cho trẻ ăn uống bình thường và theo dõi sát dấu hiệu mất nước.

Phác đồ B (mất nước nhẹ/vừa) – điều trị tại cơ sở y tế:

• Liều chuẩn: 75 ml/kg trong 4 giờ đầu.
• Cho uống từng thìa hoặc từng ngụm nhỏ, theo dõi tình trạng nôn, tiêu chảy và lượng nước tiểu.
• Sau 4 giờ, đánh giá lại để quyết định tiếp tục phác đồ A hoặc chuyển sang phác đồ C nếu nặng hơn.

Phác đồ C (mất nước nặng/sốc):

• Truyền dịch tĩnh mạch (Ringer lactat hoặc NaCl 0,9%) theo cân nặng và độ tuổi.
• Khi tình trạng cải thiện, chuyển sang phác đồ B rồi A.
• Nếu trẻ uống được, vẫn kết hợp dùng ORS song song.

2. Kẽm (zinc) – thuốc bổ sung bắt buộc

Bộ Y Tế khuyến cáo tất cả trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy cấp đều phải được bổ sung kẽm, dù điều trị tại nhà hay tại cơ sở y tế. Kẽm không thay thế ORESOL nhưng là thành phần bắt buộc trong phác đồ vì giúp niêm mạc ruột phục hồi nhanh và tăng sức đề kháng.

2.1. Liều kẽm

Liều bổ sung tính theo kẽm nguyên tố:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi: 10 mg/ngày, dùng liên tục 10–14 ngày.
• Trẻ từ 6–59 tháng tuổi: 20 mg/ngày, dùng liên tục 10–14 ngày.

Lưu ý quan trọng: vẫn phải uống đủ 10–14 ngày ngay cả khi tiêu chảy đã hết sau vài ngày. Và việc ngưng sớm có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ đường ruột.

2.2. Tác dụng kỳ vọng

Bổ sung kẽm đúng liều giúp:

• Rút ngắn thời gian tiêu chảy.
• Giảm lượng phân và mức độ nặng của bệnh.
• Giảm nguy cơ tái phát tiêu chảy trong 2–3 tháng tiếp theo.

3. Kháng sinh – chỉ dùng khi có chỉ định

Trong tiêu chảy cấp không biến chứng ở trẻ, phần lớn nguyên nhân là do virus như Rotavirus, Norovirus, Adenovirus… Vì vậy, kháng sinh không được dùng thường quy. Việc lạm dụng kháng sinh không giúp bệnh khỏi nhanh hơn mà còn có thể gây rối loạn hệ vi sinh đường ruột và tăng nguy cơ kháng thuốc.

3.1. Khi nào không dùng kháng sinh?

Không chỉ định kháng sinh khi trẻ:

• Tiêu chảy toàn nước, không có máu nhầy.
• Không sốt cao.
• Không có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân.
• Trẻ vẫn tỉnh táo, chơi bình thường.

Trong những trường hợp này, điều trị đúng bao gồm: ORESOL để bù nước, bổ sung kẽm và duy trì dinh dưỡng hợp lý. Đây là phác đồ chuẩn và an toàn.

3.2. Khi nào cân nhắc kháng sinh?

Theo hướng dẫn điều trị bệnh tiêu chảy do vi khuẩn của Bộ Y Tế, kháng sinh chỉ được cân nhắc khi có bằng chứng hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn, bao gồm:

• Nghi ngờ hoặc xác định tả (Cholera).
• Lỵ trực khuẩn (Shigella): tiêu phân ít, nhầy máu, đau quặn bụng, mót rặn, sốt.
• Tiêu chảy do vi khuẩn như E. coli sinh độc tố, Salmonella nặng, Campylobacter… có biểu hiện toàn thân rõ rệt.
• Trẻ có biến chứng hoặc bệnh nền nặng như suy dinh dưỡng nặng, suy giảm miễn dịch.

Việc lựa chọn kháng sinh (như ciprofloxacin, azithromycin, ceftriaxon…) phải dựa vào tác nhân nghi ngờ, mức độ bệnh và cân nặng của trẻ, theo đúng phác đồ bệnh truyền nhiễm. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

4. Các thuốc khác

Ngoài ORESOL và kẽm là hai thành phần nền tảng, một số thuốc khác có thể được nhắc đến trong điều trị tiêu chảy ở trẻ. Tuy nhiên, không phải thuốc nào cũng được khuyến cáo sử dụng thường quy.

4.1. Thuốc không được khuyến cáo thường quy cho trẻ

Theo tài liệu hướng dẫn và cập nhật chuyên môn, các nhóm thuốc sau không nằm trong phác đồ chuẩn điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em:

• Loperamide và các thuốc “cầm tiêu chảy” tương tự: Không dùng cho trẻ dưới 5 tuổi vì nguy cơ liệt ruột, chướng bụng, bí trung đại tiện, thậm chí độc thần kinh. Ở người lớn, thuốc chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt và không phải lựa chọn tại tuyến cơ sở.
• Các thuốc kháng tiết, chống nhu động (atropin, papaverin, racecadotril…): Không có trong phác đồ chuẩn điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ. Chỉ dùng khi có chỉ định riêng của bác sĩ chuyên khoa.
• Thuốc “cầm phân sống” không rõ thành phần, bài thuốc nam chưa chuẩn hóa: Không được khuyến cáo vì có thể che lấp triệu chứng, làm chậm chẩn đoán hoặc gây độc cho trẻ.

Nguyên tắc quan trọng: không cố “cầm tiêu chảy” bằng mọi giá, mà ưu tiên bù nước đúng cách và theo dõi sát.

4.2. Men vi sinh (Probiotics)

Men vi sinh không bắt buộc trong phác đồ chuẩn, nhưng nhiều hướng dẫn chuyên môn chấp nhận sử dụng như biện pháp hỗ trợ giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy.

Một số chủng thường được nghiên cứu và sử dụng là:

• Saccharomyces boulardii
• Lactobacillus rhamnosus GG

Probiotics được dùng kèm ORESOL và kẽm, không thay thế hai biện pháp này.
Liều và thời gian dùng phụ thuộc từng chế phẩm, thường kéo dài khoảng 5–7 ngày.

4.3. Thuốc hạ sốt

Nếu trẻ sốt trên 38,5°C, có thể dùng paracetamol với liều 10–15 mg/kg/lần, cách mỗi 4–6 giờ khi cần, tối đa 60 mg/kg/ngày.

Tránh dùng ibuprofen nếu trẻ có dấu hiệu mất nước nặng hoặc nguy cơ suy thận trước thận, vì có thể làm tình trạng nặng hơn.

4.4. Thuốc chống nôn

Đây là loại thuốc Không sử dụng thường quy trong tiêu chảy cấp. Nếu trẻ nôn nhiều khiến việc bù ORESOL khó thực hiện, bác sĩ có thể cân nhắc dùng domperidon hoặc ondansetron theo cân nặng. Tuy nhiên, đây là quyết định của tuyến chuyên khoa và không phải thuốc tự ý dùng tại nhà.

5. Bảng phác đồ A–B–C trong tiêu chảy ở trẻ em

Bảng dưới đây tóm tắt phác đồ A–B–C kèm thuốc chính trong xử trí tiêu chảy cấp ở trẻ em theo tài liệu Bộ Y tế (QĐ 4121/QĐ‑BYT) và các cập nhật trong nước.

6. Dinh dưỡng và theo dõi (song hành với thuốc)

Bên cạnh việc sử dụng thuốc, ba mẹ cần đặc biệt lưu ý bổ sung dinh dưỡng và theo dõi trẻ bị tiêu chảy đúng cách:

• Không nhịn ăn khi trẻ tiêu chảy. Trẻ cần được tiếp tục ăn uống để duy trì năng lượng và phục hồi niêm mạc ruột; việc nhịn ăn có thể khiến trẻ mệt hơn và chậm hồi phục.
• Tiếp tục bú mẹ hoàn toàn nếu còn bú. Sữa mẹ dễ tiêu, cung cấp nước, dinh dưỡng và kháng thể giúp trẻ nhanh hồi phục; có thể tăng số lần bú nếu trẻ bú ít mỗi cữ.
• Giữ nguyên sữa công thức đang dùng. Không tự ý đổi sữa khi chưa có chỉ định; có thể chia nhỏ bữa để trẻ dễ dung nạp hơn và giảm nôn.
• Duy trì thức ăn mềm, dễ tiêu. Cháo, súp, cơm mềm nên được nấu kỹ, kết hợp gạo/khoai với thịt, cá, trứng để đảm bảo đủ năng lượng và đạm.
• Bổ sung thêm một ít dầu/mỡ vào khẩu phần. Một lượng vừa phải giúp tăng năng lượng bữa ăn, hỗ trợ trẻ bù lại phần đã mất do tiêu chảy.
• Tránh đồ quá ngọt và nước ngọt công nghiệp. Đường cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn do tăng áp lực thẩm thấu trong ruột.
• Sau khi hết tiêu chảy, cho trẻ ăn thêm 1 bữa/ngày trong 2 tuần. Điều này giúp bù lại năng lượng thiếu hụt và hỗ trợ trẻ bắt kịp đà tăng trưởng.
• Theo dõi số lần tiêu và tính chất phân mỗi ngày. Việc ghi nhận giúp đánh giá bệnh đang cải thiện hay nặng lên.
• Quan sát dấu hiệu mất nước. Khô môi, mắt trũng, khát nhiều, tiểu ít là các dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.
• Đưa trẻ đi viện ngay khi có dấu hiệu nguy hiểm. Bao gồm tiêu phân máu, li bì, co giật, bỏ bú hoặc không uống được – đây là những tình huống cần xử trí y tế khẩn cấp.

Mời mẹ xem thêm: 7 thuốc trị tiêu chảy cho bé dưới 2 tuổi hiệu quả & an toàn

Sử dụng thuốc điều trị tiêu chảy ở trẻ không chỉ là để cầm tiêu chảy, mà quan trọng nhất là bù nước đúng cách, bổ sung kẽm theo khuyến cáo và theo dõi sát các dấu hiệu mất nước. Nếu cha mẹ còn băn khoăn về cách xử trí tiêu chảy, liều bổ sung kẽm phù hợp hoặc chế độ chăm sóc sau tiêu chảy, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia tại Biolizin.vn qua hotline 1900 636 985 để được tư vấn cụ thể theo tình trạng của bé.

Tài liệu tham khảo

• 1
  Tài liệu hướng dẫn xử trí tiêu chảy ở trẻ em – Bộ Y tế – Truy cập ngày 4/2/2026