Biếng ăn, suy dinh dưỡng là tình trạng khiến nhiều cha mẹ lo lắng, đặc biệt khi trẻ chậm tăng cân, thấp còi hoặc hay ốm vặt. Trên thực tế, nguyên nhân trẻ biếng ăn, suy dinh dưỡng không chỉ đến từ việc ăn ít mà còn liên quan đến hệ tiêu hóa, thiếu vi chất, thói quen sinh hoạt và yếu tố tâm lý. Nếu không nhận biết và can thiệp sớm, tình trạng này có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển thể chất và trí não của trẻ. Biolizin.vn sẽ giúp mẹ hiểu rõ 8 nguyên nhân phổ biến để có hướng điều chỉnh phù hợp.
1. Biếng ăn, suy dinh dưỡng ở trẻ là gì?
Biếng ăn và suy dinh dưỡng là hai khái niệm thường đi kèm và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Việc hiểu đúng từng tình trạng sẽ giúp cha mẹ nhận biết sớm và có hướng can thiệp phù hợp cho trẻ.
1.1 Biếng ăn ở trẻ là gì?
Biếng ăn ở trẻ là tình trạng trẻ ăn ít hơn nhu cầu dinh dưỡng theo độ tuổi trong thời gian kéo dài, dẫn đến thiếu năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho tăng trưởng.
Một số biểu hiện thường gặp của trẻ biếng ăn gồm:
- Trẻ ăn rất ít, không ăn hết khẩu phần phù hợp với lứa tuổi
- Trẻ sợ ăn, né tránh bữa ăn, quấy khóc khi đến giờ ăn
- Ngậm thức ăn lâu, nhai không nuốt, phải kéo dài bữa ăn
- Kén chọn thức ăn, chỉ ăn một vài món quen thuộc
Nếu tình trạng biếng ăn không được cải thiện sớm, trẻ có nguy cơ chậm tăng cân và dẫn đến suy dinh dưỡng.
1.2 Suy dinh dưỡng là gì?
Suy dinh dưỡng ở trẻ là tình trạng cơ thể không được cung cấp hoặc không hấp thu đủ năng lượng, protein hoặc các vi chất cần thiết, làm ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí tuệ.
Dựa vào chỉ số cân nặng và chiều cao theo tiêu chuẩn, suy dinh dưỡng ở trẻ được chia thành các dạng sau:
- Suy dinh dưỡng nhẹ cân: Trẻ có cân nặng thấp hơn so với chuẩn theo độ tuổi, phản ánh tình trạng thiếu dinh dưỡng trong thời gian gần.
- Suy dinh dưỡng thấp còi: Trẻ có chiều cao thấp hơn chuẩn, thường do thiếu dinh dưỡng kéo dài, ảnh hưởng đến phát triển xương và tầm vóc lâu dài.
- Suy dinh dưỡng gầy còm: Trẻ có cân nặng thấp so với chiều cao, cho thấy tình trạng thiếu năng lượng nghiêm trọng, trẻ dễ mệt mỏi và suy giảm sức đề kháng.
1.3 Mối liên hệ giữa biếng ăn và suy dinh dưỡng
Biếng ăn và suy dinh dưỡng ở trẻ có mối liên hệ hai chiều và thường tạo thành một vòng xoắn bệnh lý nếu không được can thiệp kịp thời.
- Khi trẻ biếng ăn kéo dài, lượng thức ăn và dưỡng chất nạp vào cơ thể không đáp ứng đủ nhu cầu theo độ tuổi. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu năng lượng, thiếu protein và vi chất, khiến trẻ chậm tăng cân, chậm phát triển và dần chuyển sang suy dinh dưỡng.
- Ngược lại, khi trẻ bị suy dinh dưỡng, cơ thể trở nên mệt mỏi, sức đề kháng giảm, hệ tiêu hóa hoạt động kém hiệu quả. Trẻ thường ăn không ngon miệng, nhanh no, dễ chán ăn, từ đó tình trạng biếng ăn ngày càng trầm trọng hơn.
2. 8 nguyên nhân khiến trẻ biếng ăn, suy dinh dưỡng mẹ cần biết
2.1. Thiếu vi chất dinh dưỡng (kẽm, sắt, vitamin nhóm B…)
Thiếu vi chất là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến trẻ biếng ăn và suy dinh dưỡng. Trong đó, kẽm đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích vị giác và cảm giác ngon miệng. Khi thiếu kẽm, trẻ thường ăn không ngon, nhanh chán, dễ bỏ bữa.
Bên cạnh đó, sắt và vitamin nhóm B tham gia vào quá trình chuyển hóa năng lượng và tạo máu. Khi thiếu các vi chất này, trẻ dễ mệt mỏi, uể oải, giảm nhu cầu ăn uống và khả năng hấp thu dinh dưỡng.
Dấu hiệu nhận biết trẻ thiếu vi chất thường gồm: ăn ít, kén chọn, hay mệt, da xanh xao, rối loạn tiêu hóa như đầy bụng, tiêu chảy hoặc táo bón.
2.2. Hệ tiêu hóa non yếu, rối loạn tiêu hóa
Ở trẻ nhỏ, hệ tiêu hóa còn chưa hoàn thiện, lượng men tiêu hóa tiết ra chưa đủ để xử lý thức ăn. Điều này khiến trẻ dễ gặp các vấn đề tiêu hóa, làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng.
Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Táo bón kéo dài
- Tiêu chảy tái diễn
- Đi ngoài phân sống, phân lỏng có mùi chua
Khi tiêu hóa kém, trẻ thường ăn không ngon, nhanh no và sợ ăn. Lâu dần, dù khẩu phần ăn không quá ít, cơ thể vẫn không hấp thu đủ dưỡng chất, dẫn đến biếng ăn kéo dài và suy dinh dưỡng.
2.3. Chế độ ăn không phù hợp độ tuổi
Chế độ ăn không phù hợp là nguyên nhân khiến nhiều trẻ biếng ăn mà cha mẹ thường bỏ qua. Thức ăn quá thô hoặc quá đặc khiến trẻ khó nhai, khó nuốt, dễ đầy bụng. Ngược lại, thức ăn quá nhạt hoặc quá nhiều gia vị cũng làm trẻ chán ăn và ảnh hưởng tiêu hóa.
Ngoài ra, thực đơn thiếu cân đối giữa đạm – béo – tinh bột – vitamin và khoáng chất sẽ không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng theo độ tuổi, khiến trẻ chậm tăng cân.
Việc ép trẻ ăn vượt quá khả năng còn tạo áp lực tâm lý, khiến trẻ sợ bữa ăn, từ đó hình thành thói quen biếng ăn kéo dài.
2.4. Thói quen ăn uống sai cách của gia đình
Nhiều thói quen sinh hoạt hàng ngày của gia đình vô tình làm trẻ mất cảm giác đói tự nhiên. Việc cho trẻ vừa ăn vừa xem TV, điện thoại khiến trẻ không tập trung vào bữa ăn, ăn đối phó và không cảm nhận được vị ngon của thức ăn.
Bữa ăn kéo dài trên 30 phút khiến trẻ mệt mỏi, chán ăn và hình thành thói quen ngậm thức ăn. Ngoài ra, việc cho trẻ ăn vặt, uống sữa hoặc đồ ngọt sát bữa chính làm trẻ no giả, dẫn đến bỏ bữa hoặc ăn rất ít.
Những thói quen này nếu kéo dài sẽ khiến trẻ ngày càng biếng ăn và khó cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng.
2.5. Trẻ mắc bệnh lý hoặc nhiễm ký sinh trùng
Một số bệnh lý và tình trạng nhiễm ký sinh trùng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác ăn uống và khả năng hấp thu dinh dưỡng của trẻ. Nhiễm giun sán khiến trẻ kém hấp thu, nhanh đói nhưng ăn không ngon, lâu dài dẫn đến sụt cân và suy dinh dưỡng.
Ngoài ra, các bệnh như viêm họng, viêm amidan, viêm dạ dày cũng làm trẻ đau, mệt, khó chịu, từ đó giảm hứng thú với việc ăn uống. Với những trẻ mắc bệnh mạn tính, cơ thể thường xuyên mệt mỏi, nhu cầu ăn uống giảm và dễ rơi vào tình trạng thiếu dinh dưỡng.
2.6. Ảnh hưởng tâm lý, stress, thay đổi môi trường
Yếu tố tâm lý đóng vai trò quan trọng trong tình trạng biếng ăn của trẻ. Khi bắt đầu đi học hoặc đi nhà trẻ, trẻ phải làm quen với môi trường mới, nếp sinh hoạt mới, dễ căng thẳng và mất cảm giác thèm ăn.
Bên cạnh đó, việc bị ép ăn, la mắng hoặc tạo áp lực trong bữa ăn khiến trẻ sợ hãi, hình thành phản xạ tiêu cực với việc ăn uống. Lâu dần, trẻ có thể sợ đến giờ ăn, quấy khóc hoặc từ chối thức ăn, khiến tình trạng biếng ăn ngày càng nghiêm trọng.1Taylor CM, Emmett PM. Picky eating in children: causes and consequences. Proc Nutr Soc. 2019 May – Truy cập ngày 20/1/2026
2.7. Trẻ vận động ít, tiêu hao năng lượng thấp
Vận động giúp kích thích cảm giác đói tự nhiên ở trẻ. Khi trẻ ít vận động, năng lượng tiêu hao thấp, cơ thể không có nhu cầu ăn nhiều, từ đó dẫn đến ăn ít và bỏ bữa.
Nhiều trẻ hiện nay ngồi nhiều, xem TV, điện thoại, máy tính bảng trong thời gian dài, làm giảm hoạt động thể chất và ảnh hưởng đến nhịp sinh học ăn uống. Điều này khiến nhu cầu ăn uống tự nhiên của trẻ giảm dần, kéo theo nguy cơ biếng ăn và suy dinh dưỡng.
2.8. Ảnh hưởng của di truyền
Không phải mọi trường hợp trẻ kén ăn đều do cách nuôi dạy của cha mẹ. Một nghiên cứu lớn năm 2024 trên hơn 2.000 trẻ em tại Anh cho thấy yếu tố di truyền đóng vai trò rất lớn. Khi trẻ còn nhỏ (khoảng 16 tháng tuổi), di truyền đã giải thích hơn một nửa sự khác biệt về mức độ kén ăn giữa các trẻ. Đến khi trẻ lớn hơn (khoảng 13 tuổi), yếu tố di truyền còn chiếm ưu thế rõ rệt hơn.2Zeynep Nas, Moritz Herle, Alice R. Kininmonth, Andrea D. Smith.Nature and nurture in fussy eating from toddlerhood to early adolescence: findings from the Gemini twin cohort. September 2024 – Truy cập ngày 20/1/2026
Điều này cho thấy: một số trẻ sinh ra đã nhạy cảm hơn với thức ăn, và cha mẹ không nên tự trách mình khi con kén ăn. Môi trường và cách cho ăn vẫn quan trọng, nhất là ở giai đoạn đầu đời, nhưng về lâu dài, yếu tố bẩm sinh có ảnh hưởng lớn hơn.
3. Khi nào mẹ cần đưa trẻ đi khám?
Không phải mọi trường hợp biếng ăn đều cần can thiệp y tế ngay, tuy nhiên cha mẹ không nên chủ quan nếu tình trạng này kéo dài hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường. Mẹ nên đưa trẻ đi khám khi gặp những trường hợp sau:
- Trẻ biếng ăn kéo dài trên 1 tháng: Trẻ ăn ít, bỏ bữa liên tục dù đã thay đổi thực đơn và thói quen sinh hoạt, cho thấy có thể tồn tại nguyên nhân bệnh lý hoặc thiếu vi chất cần được đánh giá chuyên sâu.
- Cân nặng, chiều cao dưới chuẩn WHO: Khi trẻ chậm tăng cân, đứng cân hoặc chiều cao thấp hơn chuẩn theo độ tuổi, nguy cơ suy dinh dưỡng và ảnh hưởng tăng trưởng lâu dài là rất cao.
- Trẻ mệt mỏi, hay ốm, rối loạn tiêu hóa liên tục: Các biểu hiện như đầy bụng, tiêu chảy, táo bón tái diễn, hay ốm vặt, da xanh xao là dấu hiệu cho thấy cơ thể trẻ đang thiếu hụt dinh dưỡng hoặc gặp vấn đề sức khỏe.
4. Câu hỏi thường gặp của mẹ
4.1. Trẻ biếng ăn có phải do thiếu kẽm không?
Thiếu kẽm là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ biếng ăn do kẽm tham gia kích thích vị giác và cảm giác ngon miệng. Khi thiếu kẽm, trẻ thường ăn không ngon, nhanh chán và kén chọn thức ăn. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp biếng ăn đều do thiếu kẽm. Trẻ cũng có thể biếng ăn do rối loạn tiêu hóa, thiếu vi chất khác, thói quen ăn uống sai cách hoặc yếu tố tâm lý.
4.2. Có nên dùng men tiêu hóa cho trẻ lâu dài?
Men tiêu hóa không nên dùng lâu dài hoặc lạm dụng cho trẻ. Việc sử dụng kéo dài có thể khiến hệ tiêu hóa của trẻ “lười” tiết men tự nhiên, từ đó làm tình trạng tiêu hóa kém kéo dài hơn. Men tiêu hóa chỉ nên dùng trong thời gian ngắn, khi trẻ có biểu hiện đầy bụng, tiêu hóa kém và theo hướng dẫn của bác sĩ. Với trẻ biếng ăn kéo dài, cần tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì phụ thuộc vào men tiêu hóa.
4.3. Bao lâu thì cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng?
Thời gian cải thiện suy dinh dưỡng phụ thuộc vào mức độ suy dinh dưỡng và nguyên nhân cụ thể. Với trường hợp nhẹ, nếu được điều chỉnh chế độ ăn và bổ sung dinh dưỡng đúng cách, trẻ có thể cải thiện sau 1–3 tháng. Trường hợp suy dinh dưỡng trung bình hoặc nặng cần thời gian lâu hơn và phải theo dõi sát sao bởi chuyên gia y tế. Quan trọng nhất là can thiệp sớm và duy trì giải pháp phù hợp để trẻ phục hồi tăng trưởng bền vững.
Hiểu đúng nguyên nhân trẻ biếng ăn, suy dinh dưỡng là bước quan trọng giúp cha mẹ cải thiện hiệu quả tình trạng ăn uống và tăng trưởng của con. Mỗi trẻ có thể biếng ăn vì những lý do khác nhau, từ thiếu vi chất, tiêu hóa kém đến thói quen sinh hoạt chưa phù hợp. Khi xác định đúng nguyên nhân, mẹ sẽ dễ dàng lựa chọn giải pháp an toàn, khoa học, giúp trẻ ăn ngon miệng hơn và phát triển khỏe mạnh, bền vững theo từng giai đoạn.
Tài liệu tham khảo
